MỘT SỐ ÐẶC ÐIỂM thuận tiện CHO SỰ PHÁT SINH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA BỆNH HẠI TRONG ÐIỀUKIỆN VƯỜN ƯƠM Trong điều kiện của vườn ươm hầu hết các nhân tố ngoại cảnh đều hợp cho sự nảy, phát triển và lây lan của dịch bệnh. Các nhân tố ấy bao gồm: 1.Ẩm độ không khí trong vườn luôn luôn cao: Vườn ươm là nơi mà ẩm độ không khí xoành xoạch được duy trì ở mức độ cao nhằm đáp ứng cho nhu cầu sinh trưởng của cây con. nhân tố này cũng rất hiệp cho sự sản xuất và phát tán của các mầm bệnh hại. 2. Mật độ giống cây nông nghiệp cây trong vườn dày đặc: Do phải tận dụng diện tích nên mật độ cây con trong vườn thường cao. Mật độ cây cao này càng làm gia tăng ẩm độ trong liếp ươm cây và khả năng xúc tiếp để lây lan mầm bệnh từ cây này sang cây khác trong khu vườn ươm. 3.thời đoạn cây cây Mắc Ca mẫn cảm: hồ hết các vi sinh vật gây bệnh đều dễ dàng tiến công vào cây qua các bộ phận non của cây. thành ra thời đoạn cây con trong vườn ươm là tuổi cây rất dễ bị nhiễm bệnh.Từ những đặc điểm thuận tiện cho sự phát triển của bệnh hại đã nêu trên chúng ta nhận thấy để phòng trị bệnh ngoài việc tác động vào ký sinh gây bệnh, việc tác động vào cây trồng và điều kiện sống bên ngoài bằng các biện pháp kỹ thuật quản lý vườn có một ý nghĩa rất căn bản. IV. MỘT SỐ BỆNH HẠI phổ quát TRONG VƯỜN ƯƠM 1. Bệnh lở cổ rễ, chết cây con Là bệnh rất quan trọng và phổ quát ở hồ hết các giống cây trồng vườn ươm. Ðiều kiện ẩm độ cao của đất là nguyên tố thích hợp nhất cho bệnh phát triển nhanh chóng. Bệnh này xảy ra trên hồ hết các loại cây ăn trái khác nhau trong vườn ươm. Triệu chứng của bệnh: Bệnh có thể xảy ra ở 2 thời đoạn: - tuổi trước khi cây mọc mầm, lúc mà các tử diệp của cây chưa nhô ra khỏi vỏ hạt thì đã bị nấm tấn công, và tuổi sau khi cây mọc mầm: lúc tử diệp đã xuất hiện cho đến khi cây được vài đôi lá. Tuy nhiên, phổ quát nhất là lúc cây có đôi lá trước nhất đến khi cây có đôi lá thứ 3. Ðôi khi cây cũng có thể bị tiến công ở thời đoạn muộn hơn. ngoại giả, cây sau khi ra ngôi đến vài tháng cũng có thể bị nhiễm bệnh. Vết bệnh thường xuất hiện ở phần gốc gần mặt đất. Phần mô bị bệnh hơi lõm vào, có màu nâu, sũng nước và lây lan rất nhanh. Khi vết bệnh lan rộng, cây con thường bị ngã rạp. Bộ rễ của cây thường bị thối đen. Bệnh thường xuất hiện từng cụm trên líp ươm, sau đó lan nhanh sang xung quanh. Ðối với những cây bị tiến công muộn, cây bị héo nhưng vẫn đứng chứ không bị ngã rạp như khi cây bị tiến công sớm. Tác nhân: Bệnh có thể do nhiều loại nấm lưu tồn trong đất như: Phytophthora spp, Rhizoctonia solani, Slerotium spp, Fusarium spp. gây ra. Nếu do nấm Slerotium gây hại thì trên mặt đất gần gốc câybệnh có thể nhìn thấy các hạch nấm tròn màu nâu. Trong khi nấm Rhizoctonia tạo nên cáchạch nấm tròn dẹp và bề mặt hạch nấm sần sùi. Trong các vườn ươm cây con ở ÐBSCL nấm Rhizoctonia được thấy khá phổ quát hơn. Triệu chứng tiêu biểu nhất của nấm này là làm cho cây bị teo thắt phần cổ rễ và làm cho cây bị chết. Nấm gây bệnh lưu tồn trong đất. Chúng phát triển và lây lan mạnh trong điều kiện đất có ẩm độ cao, thiếu ánh nắng như ở vườn ươm. ngoại giả, cây con có nhiều mô non xúc tiếp với mặt đất, nên nấm bệnh dễ dàng thâm nhiễm. Bệnh này đặc biệt phát triển mạnh những lúc mưa kéo dài, luống ươm hay bầu đất bị ứ đọng nước. Biện pháp phòng trị: Ðối với bệnh này đề phòng là quan yếu hơn hết. Ðể ngừa bệnh, hạt giống trước khi gieo cần được xử lý bằng nước nóng 52- 54oC, thời gian tùy thuộc vào từng loại hạt. Những hạt có vỏ dày, cứng thời kì xử lý hạt có thể dài hơn. Thuốc trừ nấm cũng được khuyến cáo xử lý cho hạt trước khi bảo quản và gieo trồng như Zineb, Benomyl, Mancozeb hoặc Rovral. Việckết hợp giữa thuốc trừ nấm và xử lý nhiệt sẽ cho hiệu quả phòng trừ bệnh cao hơn. Ðất gieo hạt hoặc đất ở các luống ương cây giống cũng cần phải được xử lý trước khi gieo. Có thể sử dụng Formalin xông hơi với vải bạt đậy bên ngoàitrong 3 ngày hoặc dùng một số loại thuốc trừ nấm để xử lý đất như Kitazin, Rovral. Sau đó phun thuốc lên cây con ở tuổi sau khi cây nẩy mầm chođến khi cây cao 15-20 cm.Cần duy trì độ ẩm hạp cho cây phát triển nhưng không quá cao. cấp thiết phải cho đất được tơi xốp không úng nước. Kiểm soát bệnh bằng chế độ phun thuốc định kỳ mỗi khi cây ra đọt non bằng các loại thuốc gốc đồng. Tỉa bỏ các bộ phân bị nhiễm bệnh nặng và tiêu hủy. 2.Bệnh cháy lá do nấm Rhizoctonia trên cây sầu riêng Bệnh này rất quan yếu trên cây sầu riêng con (gốc ghép) và cây chuẩn bị trồng. Thiệt hại thỉnh thoảng có thể rất cao nếu việc phòng trị không kịp thời. Triệu chứng: Bệnh gây hại tập hợp từng cụm trên vườn ươm và sau đó lây lan rộng. Vết bệnh có màu xanh xám hay xám nâu, các lá bị bệnh có thể bị kết dính lại do sự mọc lan của các sợi nấm. Do đó khi khô, chúng dính với nhau nhưng không rụng. Bệnh này còn được gọi là "tổ kiến". Bệnh có thể tấn công trên các thân non làm khô chết phần ngọn phía trên mà sau đó có màu trắng xám. Tác nhân: nấm Rhizoctonia solani Nấm phát triển phù hợp trong điều kiện ẩm độ cao, thiếu nắng. Sự lây lan có thể trực tiếp do sợi nấm mọc lan hoặc do hạch nấm chuyển di nhờ dòngnước. Ngoài cây sầu riêng, nấm còn tấn công nhiều loại cây conkhác trong vườn ươm. Nấm bệnh tiến công cây sầu riêng ở cả thảy các giai đoạn khác nhau củacây sầu riêng. Do đó nguồn bệnh rất phong phú và có thể tiềm ẩn trong vườncây và sẵn sàng lây lan. Phòng trừ: - Làm giảm nguồn lây lan và ngăn chận sự lây lan từ bên ngoài. - Mật độ trồng vừa phải để hạn chế sự lây lan - Kiểm soát bệnh bằng chế độ phun thuốc định kỳ với các loại thuốc trừ nấm như: - Benlate, Derosal, Carbendazim, Rovral. 3. Bệnh cháy lá (Sầu riêng): do nấm Phytophthora. Trong tuổi vườn ươm, nấm Phytophthora cũng gây ra hiện tượng cháy lá và chết đọt cho cây sầu riêng con. Triệu chứng: Vết bệnh trên lá khổi đầu là 1 chấm nhỏ màu nâu, sũng nước và lan rộng nhanh. Vết bệnh sau cùng thường có hình gần tròn hoặc bất định màu nâu đen với rìa màu vàng nhạt. Trong điều kiện hạp cho bệnh phát triển, vết bệnh là những phần mô bị thối nhanh có màu xám xanh hoặc xám đen. Lá bệnh bịhéo rũ nhanh và lây lan khá nhanh. Bệnh có thể tấn công cả trên phần ngọn cây làm cây bị chết ngọn. Tác nhân: nấm Phytophthora palmivora Nấm bệnh có nhiều ký chủ và cây ăn trái khác nhau như dứa, cây có múi, mít, bơ. Do đó, nguồn bệnh rất phong phú trong thiên nhiên và dễ dàng lây lantừ ký chủ này sang ký chủ khác. Phòng trừ: - Cần coi ngó cây khỏe mạnh để tăng sức đề kháng cho cây như cung cấp nước, phân bón hợp lý - Mật độ cây trong vườn ươm vừa phải, tránh quá dày - luôn luôn cải thiện sự thông thoáng trong vườn ươm, dọn vệ sinh trong vườn ươm và có khoảng cách ăn nhập giữa các lô. - Ðảm bảo mật độ gieo trồng vừa phải. Mật độ càng cao thì nguy cơ gây bệnh càng lớn. - Nguồn nước tưới không có nguồn bệnh. Nguồn nước ngầm thường có ít nguồn bệnh hơn nước lấy từ sông rạch thiên nhiên, bởi các bào tử của nấm bệnh lây lan dễ dàng qua nguồn nước tưới. - Các phương tiện chăm chút phải được diệt trùng với nước javel để ngăn ngừa sự lây nhiễm bệnh. - Vườn ươm cần có lưới, rào để ngăn sâu bọ, động vật khác thâm nhập. - Hạn chế khách tham quan vào vườn ươm. 4. Bệnh loét hại cây có múi Ðây là một loại bệnh cũng khá phổ quát và nghiêm trọng cho cây có múi ở thời đoạn cây con trong vườn ươm. Bệnh thường xuất hiện trên lá làm lárụng. Ðôi khi bệnh xuất hiện trên thân non làm khô cành và chết ngọn. Triệu chứng: Ban đầu vết bệnh là những đốm chấm nhỏ màu vàng trong, sau đó đậm dần rồi dần dần hóa nâu, mấp mô trên bề mặt của vết bệnh. Xung quanh vết bệnh có một quầng vàng rõ rệt, các vết bệnh có thể rời rạc hoặc kết dính lại tạo thành một mảng lớn trên bề mặt lá. kích tấc của vết bệnh đổi thay tùytheo chừng độ nhạy cảm của giống. Tác nhân: Vi khuẩn Xanthomonas campestris pv. Citri Ðặc điểm phát triển: Bệnh phát triển mạnh trong điều kiện mùa mưa, ẩm độ cao. Tốc độ lâylan khá nhanh qua nước mưa, nước tưới. Phòng trừ: - Ngăn chặn nguồn xâm nhiễm từ bên ngoài và qua nguyên liệu trồng, công nhân cần lao, công cụ coi sóc và nguồn nước tưới. - Phân lô các giống riêng biệt theo khả năng kháng bệnh của từng giống để thuận tiện cho việc phòng trừ. - vận dụng các biện pháp xử lý đất và nguyên liệu trồng trước khi gieo trồng. Ðối với hạt, mắt ghép có thể xử lý bằng nước javel 1% chlore hoặc tính tương đương 350 ml nước javel với 3 lít nước sạch trong 20 phút hoặc xử lý bằngnước nóng ở 50o C trong 20 phút. - Duy trì chế độ phun thuốc định kỳ bằng các loại thuốc gốc đồng như Kasuran, Cocide. Ðể phòng trị bệnh mỗi khi cây ra đọt non, cắt bỏ và tiêu hủy các bộ phận bị bệnh để tránh lây lan. 5. Bệnh ghẻ hại cây có múi Bệnh ghẻ thường tấn công trên các chồi non của cây có múi, bệnh thường phổ biến trong vườn ươm ở mỗi đợt cây ra chồi non làm ảnh hưởng đến sự phát triển của cây. Triệu chứng: Vết bệnh tạo thành nốt ghẻ trên lá, thường nhô cao ở một mặt của phiến lá. Chúng có màu xám nhạt, nhiều vết nhỏ thường liên kết lại làm cho lá bị nhăn nheo, biến dạng, cây kém phát triển và cỗi cằn. Tác nhân: nấm Elsinoe fawceltii Phòng trừ: - Tránh gây thương tích cho cây con, chuyên chở. - Khi cây bị thương nên xử lý bằng thuốc trừ nấm - Cần tiêu hủy ngay các bộ phận bị bệnh nặng để tránh lây lan. - Nên soát trực tính để sớm phát hiện cây bệnh và phun thuốc hóa học ngay khi phát hiện bệnh, dùng một số loại thuốc đồng như Aliette, Ridomyl. - Dùng nấm đối kháng Trichoderma là một trong những biện pháp phòng trừ sinh vật học đáng để ý.