Hỗn dung tôn giáo hiểu một cách chung nhất chính là sự pha trộn của hai hay nhiều hệ thống tín ngưỡng với nhau trong cùng một hệ thống tín ngưỡng. Đây là vấn đề mang tính quy luật khách quan luôn xảy ra khi có nhiều tôn giáo tín ngưỡng cùng tồn tại trong cùng một nền văn hoá. Xét trong mối quan hệ này, tôn giáo, tín ngưỡng truyền thống dường như chiếm ưu thế hơn trong đời sống sinh hoạt của cộng đồng dân cư bản địa - điều này đúng với văn hoá Việt Nam nhưng chưa hẳn là chính xác đối với các quốc gia khác. Khi du nhập vào Việt Nam dù bằng con đường hoà bình hay dưới dạng áp đặt thì tất cả các tôn giáo đều mong muốn loại bỏ tôn giáo bản địa, đặc biệt là những tập quán truyền thống. Tuy nhiên, không một tôn giáo nào có đủ sức mạnh để thực hiện được tham vọng này. Mà ngược lại, các tôn giáo khi du nhập vào Việt Nam nếu muốn tồn tại và phát triển đều phải tìm cách bản địa hoá để phù hợp với tâm thức tôn giáo đa thần, có tính phiếm thần của cư dân nông nghiệp. Thêm vào đó, tính cách hoà bình, khoan dung của người Việt đối với hệ thống tôn giáo khác nhau đã tạo nên một sự cộng sinh, cùng tồn tại của các tín ngưỡng. Đây chính là cơ sở quan trọng hình thành nên hiện tượng hỗn dung tôn giáo tại Việt Nam. Nhưng hỗn dung tôn giáo không phải là một sự thắng thế của hệ thống tín ngưỡng bản địa hay sự thắng thế của bất kỳ tôn giáo nào cả, hiện tượng này chỉ đơn thuần là một giải pháp hiệu quả để các tôn giáo cùng chung sống hoà bình. Đây cũng chính là một biểu hiện của quá trình giao lưu tiếp biến văn hoá như một xu hướng chung trong thời đại ngày nay. Trong văn hoá Việt Nam, hỗn dung tôn giáo là một đặc điểm quan trọng và đặc điểm này cũng được biểu hiện rõ nét nhất trong Phật giáo. Có thể nói ở Việt Nam cho đến nay, Phật giáo là một tôn giáo đã “bản địa hoá” thành công nhất. Trong quá trình hoằng dương Phật pháp của mình, tự bản thân nó đã chứng minh được rằng: có một nền văn hoá Phật giáo trong văn hoá Việt Nam; một nền văn học Phật giáo trong nền văn học Việt Nam; một nền đạo đức Phật giáo gắn liền với tâm thức dân tộc và có một tinh thần Phật giáo hoà với văn hoá Việt Nam. Số liệu điều tra được sử dụng trong bài viết này là kết quả điều tra xã hội học của Viện Nghiên cứu Truyền thống và Phát triển nhằm làm rõ “Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá Phật giáo Việt Nam trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế”. (Nhóm nghiên cứu chúng tôi đã điều tra, khảo sát trên 8 tỉnh thành trong cả nước: Hà Nội, Quảng Ninh, Bắc Ninh, Nam Định, Thừa Thiên Huế, Bình Định, Thành phố Hồ Chí Minh, Trà Vinh và một tỉnh làm mẫu nghiên cứu thử là Vĩnh Phúc). Dựa trên cách tiếp cận phân tích về hỗn dung tôn giáo trong Phật giáo ngày nay, chính là mục đích mà tôi muốn hướng đến. Biểu hiện cụ thể của vấn đề này chính là cách thức lập bàn thờ Phật và nơi đặt ban thờ Phật trong gia đình. 1. Vấn đề thờ Phật tại gia Vấn đề thờ Phật tại gia lâu nay không có quy định cụ thể nhưng nó vẫn được thực hiện song song với việc thờ Phật tại chùa mặc dù trong tâm thức của nhiều người dân thì vẫn cho rằng Phật được thờ ở chùa là nơi linh thiêng cửa võng thờ biểu hiện lòng tôn kính chung của cộng đồng tốt hơn so với việc đồ mỹ nghệ bằng gỗ thờ riêng ở nhà. Kết quả điều tra của chúng tôi đã cho thấy, có tới 36.5 % người dân đặt tủ thờ gỗ Phật tại nhà cùng với thờ cúng tổ tiên, 3.3% đang dự dịnh có và 60.2% là chưa có. Như vậy, tỷ lệ người dân đặt bàn thờ Phật tại gia khá cao và chủ yếu tập trung ở bộ phận Phật tử. Tỷ lệ đặt bàn thờ Phật tại nhà chênh lệch đáng kể giữa các khu vực. Tại miền Nam, có 75.8% người dân trong cuộc điều tra nói rằng họ có bàn thờ Phật trong nhà. Cũng trong cùng chỉ báo này thì ở miền Trung là 43.3% và miền Bắc là 16.4%.